Razgovarala: Elma Fišić
Kako zvuči grad koji je pod opsadom? Aida Adžović, muzikologinja i producentica, odgovor je potražila u sarajevskoj rock-sceni devedesetih – u koncertima, probama, klubovima, podrumima i ljudima koji su, uprkos ratu, nastavili svirati. Generacijski udaljena od vremena koje istražuje, Adžović je kroz arhivsku građu i svjedočenja rekonstruisala jedan važan, ali nedovoljno istražen segment kulturnog života opkoljenog Sarajeva, a danas i sama djeluje na savremenoj muzičkoj sceni, između istraživanja i produkcije.
U razgovoru za Urban govori o muzici kao načinu očuvanja normalnosti, prostorima u kojima je kultura preživljavala, generacijama koje dolaze i odgovornosti muzikologije da bilježi vrijeme u kojem i sama učestvuje.
Šta Vas je, kao muzikologinju, odvelo prema sarajevskoj rock-sceni tokom opsade? Šta ste u tom materijalu pronašli što je tražilo da bude istraženo i ispričano?
Iako se o periodu opsade Sarajeva u javnom diskursu govori relativno često iz različitih perspektiva, u trenutku kada sam počinjala svoje istraživanje učinilo mi se da je muzički život tog vremena, iako veoma intenzivan, ostao područje bez adekvatne sistematične opservacije. Iako su, naravno, i ranije interpretirani njeni određeni segmenti, djelovalo mi je da se o rock-sceni ovog perioda govorilo pretežno na anegdotalnom nivou i da je bilo važno da o svemu ostane faktografski trag, ali i da se pojedinačna svjedočanstva zabilježe i sublimiraju jer je vrijeme neumoljivo prema sjećanjima, a čini mi se da smo kolektivno skloni zaboravljanju. Osim „rekonstrukcije“ scene tog trenutka, nastojala sam ispitati na koji način se muzički život transformiše, razvija i nalazi način da opstane u ratnom kontekstu. Dakle, pokušala sam razumjeti potrebu za kreativnošću u trenutku opšte destrukcije i sposobnost da se iz ništavila, u uslovima nestašice ne samo temeljnih resursa za rad već i osnovnih životnih potrepština i konstantne izloženosti smrti, stvara i da izražavanje postaje ne samo čin otpora već jedan od krucijalnih poriva. U tom smislu, umjetnost je nastajala iz istinske potrebe da se očuva prividna „normalnost“ i kao takva biva oslobođena različitih interesa, sujeta i kompromisa. Postaje prostor solidarnosti i zajedništva, očuvanja dostojanstva i humanosti i, u tom smislu, bila je snažna i autentična, potvrđujući da destruktivne sile ne mogu ugušiti težnju za participiranjem u kulturnom životu. Stoga, glavni cilj istraživanja, na osnovu kojeg je kasnije nastala knjiga o sarajevskoj rock-sceni, bilo je nastojanje da se na jednom mjestu sakupi što više dostupnih podataka o ovom specifičnom muzičkom fenomenu, da se oni sistematiziraju i kontekstualiziraju kako bi ostalo sveobuhvatno svjedočanstvo o jednom jedinstvenom i važnom trenutku u muzičkoj historiji Sarajeva.
O sarajevskom kulturnom životu tokom opsade mnogo smo govorili kroz teatar, likovnu umjetnost, film i književnost. Zašto je rock-scena ostala relativno izvan tih dominantnih priča o ratnom Sarajevu?
Mislim da nije samo aktivnost rock-scene u Sarajevu pod opsadom ostala „u sjeni“ dometa teatra, likovne umjetnosti, filma i književnosti već cjelokupni muzički život ovog perioda. Iako ima pojedinaca koji su se bavili određenim aspektima, još uvijek ne postoji adekvatan sistematičan presjek svega što se dešavalo. Uprkos tome što sam dosta vremena posvetila istraživanju ove teme, ne bih iznosila generalne zaključke. Ipak, čini mi se da jedan od glavnih razloga leži u malom broju istraživača koji se bave ovom temom, odnosno u nedovoljnom fokusu muzikologa ne samo na period opsade već i na popularnu muziku, a tu svakako treba uzeti u obzir i nedostatak resursa potrebnih za temeljnija istraživanja. Stoga se nadam da će moja knjiga ponuditi jednu moguću interpretaciju dometa sarajevske ratne rock-scene i time dati doprinos slojevitom sagledavanju jednog segmenta muzičkog života ovog perioda te da će poslužiti kao poticaj za nove naučno relevantne potrage na ovom polju.
U knjizi pokazujete da muzika tokom opsade nije bila samo „zabava“ niti jednostavan oblik otpora. Koje su sve funkcije rock muzike tada imale za ljude koji su je stvarali i slušali?
Prije svega, mislim da su sve prepoznate funkcije proistekle iz životnih okolnosti u kojima su građani Sarajeva bili svjesni da mogu izgubiti život svakog trenutka, što ih je oslobodilo iracionalnih i „kalkulantskih“ kočnica koje su prisutne u međuljudskim odnosima mirnodopskog stanja i komfora. Iako obilježen brojnim tragedijama, brojni svjedoci ovaj period pamte po intenzivnim druženjima, solidarnosti i empatiji. S takvim beskompromisnim stavom pristupali su životu, ali i muzici i umjetnosti uopšte. Stoga, uprkos različitoj žanrovskoj i idejnoj profilaciji, mislim da je zajednički pokretač cijele rock-scene bila potreba za izražavanjem i pružanjem otpora fizičkom ubijanju, mentalnom iscrpljivanju, urbicidu i destrukciji u svakom smislu, ali i održavanjem „prividne normalnosti“ i očuvanjem generacijskog sistema vrijednosti. S obzirom na to da su brojni predstavnici ove scene bili angažovani u vojnoj odbrani grada na prvim linijama fronta, muzika je poslužila i kao oblik „pražnjenja“, utočišta i eskapizma. U tom smislu su i koncerti imali izuzetan značaj i djelovali su oslobađajuće, okupljajući pojedince sličnog senzibiliteta, koji su svakodnevno prolazili kroz zastrašujuće situacije, kreirajući osjećaj zajedništva te „vremenskog i prostornog izmještanja“ kada bi, makar na trenutak, zaboravljali na ratnu zbilju.
Foto: Milomir Kovačević Strašni
Jedna od zanimljivih stvari u Vašem istraživanju jeste ideja da je muzika pomagala stvaranju neke vrste prividne normalnosti. Šta zapravo znači „normalnost“ u gradu koji je pod opsadom?
U uslovima svakodnevnog granatiranja, uništenja infrastrukture grada i kolektivne moralne snage te nestašice osnovnih životnih potrepština, pokušaj očuvanja „prividne normalnosti“ primarno se ogledao kroz nepristajanje na najprizemniji oblik preživljavanja, pa su stoga Sarajlije nastojale zadržati svoju uobičajenu prijeratnu rutinu koja se ogledala u različitim aspektima života. U takvim uslovima, tendencija za očuvanjem nekadašnjih navika istakla se ne samo kao čin otpora već i kao jedini mogući način opstanka, pa je hiljade građana Sarajeva, rizikujući život, svakodnevno pješačilo do svojih neuslovnih radnih mjesta. Održavanje „normalnosti“ ogledalo se i u adaptaciji skloništa i ruševnih i drugih urbanih prostora za potrebe očuvanja društvenog i kulturnog života koji je kontinuirano održavan, uprkos činjenici da je svaki izlazak predstavljao sigurnosni rizik. Prividnu „normalnost“ oživljavala je i rock-scena čiji intenzitet nije jenjavao do kraja opsade. U Sarajevu je, osim „rock-veterana“, djelovalo desetine mladih grupa koje su neprestano vježbale i nastupale kada bi se za to stekli uslovi. Zanimljivi su i načini na koje su ovi muzičari, u improvizovanim uslovima, lišeni gotovo svih resursa, uspijevali svirati, pa je u prvi plan isplivala i kreativnost u „produkcijskom“ smislu. Fascinantan je i broj mladih muzičara koji su kao tinejdžeri više puta sedmično pješačili i nosili instrumente iz jednog dijela grada u drugi kako bi prisustvovali probi svoje grupe. Stoga održavanje privida normalnosti shvatam kao istovremeno najsuptilniji i najdublji vid otpora – kao nepristajanje na odustajanje.
Koliko se ratna rock-scena razlikovala od predratne sarajevske scene? Da li je rat prekinuo njen kontinuitet ili je proizveo nešto novo?
Nagla i radikalna promjena opštih društveno-političkih okolnosti nužno se reflektuje na kulturni život jedne sredine, pa time i na popularnu muziku. U prijeratnom periodu, Sarajevo je, kao jedan od najznačajnijih jugoslovenskih muzičkih centara, pripadalo većem jedinstvenom tržištu s čvrstom (koncertnom i diskografskom) infrastrukturom. Raspad zajedničke države dovodi do sužavanja nekada jedinstvene scene u granice sada samostalnih država. U Sarajevu je ta izolacija, nažalost, bila i fizička, a sva prijeratna infrastruktura tendenciozno je uništavana. Muzička produkcija, u tom smislu, gubi komercijalni i tržišni potencijal, ali i motiv djelovanja muzičara postaje drugačiji i počinje reflektovati život pod opsadom. Transformaciju scene uslovio je i odlazak iz grada i prestanak rada brojnih etabliranih predstavnika koji su bili nositelji fenomena poznatog kao „sarajevska pop-rock škola“, po kojem je Sarajevo bilo prepoznatljivo u jugoslavenskom kontekstu u prijeratnom periodu. Ipak, bilo je i onih koji su nastavili djelovati u gradu pod opsadom i nastojali održavati njegov „puls“, a svojim angažmanom odgovoriti na novonastalu ratnu stvarnost. S druge strane, ova okolnost otvara prostor za smjenu generacija, pa je muzički život znatno intenziviran nastankom i prodorom mladih grupa, koje će biti priznate i u poslijeratnom periodu, a kao poseban tok razvila se scena alternativnog usmjerenja koja je okupila više od 30 bendova.
Foto: Vanja Čerimagić
Pružanje otpora, preživljavanje i očuvanje prividne normalnosti
U knjizi se bavite i odnosom između alternativne rock-scene i dominantnog, patriotski intoniranog muzičkog repertoara. Šta nam ta razlika govori o različitim načinima na koje ljudi u ratu pokušavaju artikulisati vlastito iskustvo?
Svako istraživanje zahtijeva postavku što preciznijeg metodološkog okvira kako bi se što efikasnije analizirali i objasnili različiti aspekti predmeta istraživanja i kako bi se što više približilo krajnjem cilju. Na osnovu prikupljenih faktografskih podataka, ličnih svjedočanstava, ali i nekolicine naučnih radova o muzičkom životu Sarajeva pod opsadom, izdvojila sam dva glavna muzička toka (patriotski i alternativni) koji dominantno, ali ne u potpunosti, obuhvataju djelovanje predstavnika ove scene koje je bilo u mom istraživačkom fokusu. Stoga, ovakva klasifikacija jedna je moguća postavka i nije jedina i konačna jer mislim da se nijedan muzički fenomen nikada nije razvijao u izolovanim, isključivim i striktnim distinkcijama.
Kao prva „struja“, prepoznato je stvaralaštvo patriotskog karaktera, ranije pomenutih predstavnika nekadašnje „sarajevske pop-rock škole“, koje je često nudilo kritički osvrt na probleme svakodnevnog života u ratnim okolnostima. Istovremeno je pružalo utjehu, ohrabrenje borcima na frontu (bez negativnih i uvredljivih konotacija), kao i građanima u skloništima, slalo apel za mir svjetskoj javnosti te budilo nadu i, kao „dominantna struja“, bilo uglavnom promovisano na državnim medijima. S druge strane, grupe alternativnog usmjerenja svoj izraz oblikovale su u skladu s aktuelnim globalnim muzičkim tendencijama (metal, punk, hardcore, grunge, rap itd.), koje su pratile zahvaljujući muzičkom programu čuvenog sarajevskog Radija Zid i mladim urednicima koji su, uprkos fizičkoj izolaciji, bili vrlo informisani zahvaljujući dobroj saradnji s novinarima brojnih internacionalnih medija koji su redakciji nabavljali recentno objavljene albume. Njihov izraz bio je nešto agresivniji, često crnohumoran i samoironičan. Ipak, mislim da navedena „polarizacija“ proizilazi iz drugačijih estetskih, (sub)kulturnih i generacijskih stajališta i svjedoči o raznolikosti scene tog trenutka. Ako pogledamo širu sliku i okolnosti u kojima su se obje struje paralelno razvijale, mislim da ova distinkcija pada u drugi plan, s obzirom na to da je svima bio isti cilj – pružanje otpora, preživljavanje i očuvanje prividne normalnosti.
Koliko je za razumijevanje te scene važan prostor u kojem se muzika izvodila — klubovi, podrumi, improvizovani prostori, koncertne dvorane? Može li se historija jedne muzičke scene razumjeti bez historije njenih prostora?
Mislim da prostori u kojima se održava muzički život odražavaju i opštu društvenu klimu i život jedne sredine, posebno u ratnim okolnostima. Sarajevska kulturna scena opstajala je u veoma specifičnim okolnostima. Njen „puls“ očuvan je kroz adaptaciju već postojećih konvencionalnih i prilagodbu svakodnevnih mjesta za održavanje izložbi, pozorišnih predstava, projekcija filmova i muzičkih događaja, pa je na taj način stvoren preduslov za intenziviranje postojećih i pokretanje brojnih inicijativa na polju umjetnosti koje su se realizovale čak i u preostalim kafićima, bolnicama, vrtićima, školama, izbjegličkim centrima, haustorima i na prvim linijama fronta, u podrumima i skloništima te na ruševnim područjima.
Osim načina transformacije prostora, zanimljiva je i „produkcijska“ domišljatost organizatora kulturnih događaja i umjetnika koji su učestvovali u njihovoj realizaciji, kao i njihova sposobnost da u uslovima opšte nestašice pronalaze alternativne načine za izvođenje koncerata, predstava i drugih kulturnih programa. U periodima bez električne energije, za osvjetljenje su korištene svijeće, dok su u nešto „povoljnijim“ okolnostima, kada je bilo dovoljno goriva, korišteni agregati. Najentuzijastičniji su okretanjem pedala pokretali diname bicikala i na taj način „proizvodili“ potrebne količine električne energije, a zabilježena su i bespravna „kačenja“ na različite izvore električne energije. U svemu tome, možda je najupečatljiviji upravo motiv pronalaženja načina da se održi predstava, koncert ili proba, izložba ili projekcija filma – da se, makar nakratko, zajednički kreira ljepša stvarnost. Glavna okupljališta predstavnika sarajevske rock-scene bili su klubovi Obala i Sloga, u kojima su održani neki od najznačajnijih koncerata pod opsadom, uključujući MTV koncert i kultni Rock Under The Siege. Scena se razvijala i u klubovima u drugim dijelovima grada, ali i u podrumima i drugim prostorima u kojima su održavane probe brojnih demo bendova.
Kao upečatljiv, ali iz današnje perspektive gotovo nadrealan primjer entuzijazma i domišljatosti sarajevskih muzičara, ali i neizvjesnosti ishoda svih kulturnih događaja i životnih okolnosti tog vremena, može poslužiti koncert održan u decembru 1993. godine u Klubu Cabaret, koji je okupio nekoliko predstavnika sarajevske alternativne scene, među kojima su bili Sikter i Lezi Majmune! Kao „paralelni svijet“ tokom koncerta, kojem je prisustvovalo oko 200 ljudi, u drugom dijelu prostora istovremeno su boravile izbjeglice koje su u tom trenutku večerale ribu iz konzervi iz humanitarne pomoći. Slikovita je i inicijalna koncepcija i tok koncerta: iako su sve grupe imale ograničeno vrijeme za nastup zbog nestašice goriva za agregat, koncert je prekinut neposredno pred početak nastupa benda Lezi Majmune!, koji je, da apsurd bude veći, upravo bio njegov inicijator. Stoga su prostori, ali i kontekst organizacije događaja održanih u ovom periodu, zaista važan dio cjelokupne priče i razumijevanja specifičnosti i intenziteta sarajevske ratne rock-scene.
Vi ste generacijski udaljeni od vremena koje istražujete. Je li Vam ta distanca pomogla da neke pojave sagledate drugačije nego ljudi koji su u toj sceni neposredno učestvovali?
Činjenica da sam ovaj muzički fenomen istraživala kao osoba koja je generacijski udaljena od ratnog perioda, bez iskustva života pod opsadom, značila je, kao što sam više puta ponovila, „mač s dvije oštrice“ ne samo u istraživanju već i u recepciji mog rada. S jedne strane, ova vrsta otklona je dobra zbog objektivnosti, ali bi mi, ipak, vlastito iskustvo i sjećanje vjerovatno olakšali i ubrzali proces pronalaska podataka i selekcije relevantnih sagovornika. Pozitivna okolnost je ta što brojni svjedoci i dalje žive u Sarajevu i lako je doći do njih. S druge strane, konstantno sam se suočavala s bojazni u pogledu preciznosti arhivskih izvora, ali i s kontinuiranim preispitivanjem mogućnosti da sam izostavila neki značajan segment ili aktera koji bi mogao biti potencijalni sagovornik. Takva vrsta preispitivanja i samorefleksije iscrpljujuća je i može trajati unedogled. Iako sam nastojala što preciznije i objektivnije pristupiti ovom istraživanju, među akterima scene, koji ne uključuju samo muzičare već i njihovu publiku, nailazila sam na različite reakcije – od oduševljenja što je njihovo djelovanje u opkoljenom Sarajevu privuklo pažnju istraživačice mlađe generacije do skepticizma kod nekolicine upravo zbog tog generacijskog odmaka, odnosno mog nedostatka neposrednog iskustva tog vremena. Uprkos tome što mi je mišljenje svjedoka veoma važno, bez obzira na to što je ono često (i opravdano) subjektivno, voljela bih da knjiga „dopre“ do čitalaca poslijeratne generacije, koji nužno nisu upoznati sa svim što se dešavalo tokom ratnih godina u Sarajevu.
Šta se događa kada se živo muzičko iskustvo pretvori u naučno istraživanje? Kako sačuvati energiju, emociju i atmosferu jednog koncerta, a istovremeno ostati precizan istraživač?
Istraživanje je, naravno, primarno utemeljeno na faktografiji, a polazna tačka bili su arhivski izvori o djelovanju najznačajnijih predstavnika scene i ključnim događajima, prije svega dnevna štampa iz tog perioda. Širi uvid u scenu, kojim je produbljena faktografska rekonstrukcija, ponudili su razgovori s njenim značajnim akterima. Na taj način nastojala sam uspostaviti ravnotežu između arhivskih podataka i ličnih svjedočenja, koja ne govore samo o djelovanju muzičke scene u tom periodu već i o svakodnevnom životu pod opsadom. Takođe, kada su rezultati istraživanja objedinjeni u knjizi koja je nedavno objavljena, dobili su dodatnu dimenziju zahvaljujući izuzetnim fotografijama Milomira Kovačevića Strašnog, koji je zabilježio neke od najznačajnijih trenutaka kulturnog života Sarajeva pod opsadom i na taj način sačuvao dio njegove energije i atmosfere. Ipak, iako su pronađene činjenice bile temelj istraživanja, nastojanje da se dostupni izvori i lična sjećanja prikupe, objedine i kontekstualiziraju nije podrazumijevalo samo interpretaciju jednog zanimljivog muzičkog fenomena već i važnog dijela života i identiteta cijele jedne generacije, što je dodatno pojačalo osjećaj odgovornosti prema temi, sagovornicima i procesu istraživanja.
Aida Adžović | Foto: Ajla Kazaferović
