Razgovarala: Iman della Luna Glušac

Devetog novembra 1946. godine, izvedbom opere „Prodana nevjesta“ češkog kompozitora Bedřicha Smetane, započela je historija Sarajevske opere. Osamdeset godina kasnije, ova institucija predstavlja jedan od najznačajnijih temelja muzičkog i teatarskog života Bosne i Hercegovine. Njenu historiju ispisivale su generacije dirigenata, solista, kompozitora i muzičara, čiji je rad oblikovao umjetnički identitet Sarajeva i omogućio kontinuitet opernog stvaralaštva kroz različite društvene i historijske okolnosti.

Osamdeseta godišnjica Sarajevske opere prilika je da se osvrnemo na njeno bogato naslijeđe, ali i da otvorimo pitanja njenog položaja u savremenom kulturnom životu. U vremenu kada se mijenjaju navike publike, modeli finansiranja kulture i odnos društva prema umjetničkom obrazovanju, posebno je važno razgovarati o budućnosti operne umjetnosti, razvoju domaćeg stvaralaštva i odgovornosti koju imamo prema institucijama od nacionalnog kulturnog značaja.

Povodom ovog jubileja, 19. novembra u Narodnom pozorištu Sarajevo bit će održan svečani gala koncert, uz učešće solista i Hora Opere Narodnog pozorišta Sarajevo te Sarajevske filharmonije, pod dirigentskim vodstvom maestra Darija Vučića.

S dirigentom, kompozitorom i profesorom Muzičke akademije Univerziteta u Sarajevu, koji je tokom svoje karijere obavljao i funkciju direktora Narodnog pozorišta Sarajevo, razgovaramo o osam decenija operne tradicije, umjetničkom identitetu grada, značaju domaćih kompozitora, obrazovanju novih generacija i budućnosti Sarajevske opere.

Sarajevska opera osnovana je 1946. godine, u vremenu kada je Evropa tek počinjala obnavljati svoj kulturni i društveni život nakon Drugog svjetskog rata. Prva izvedena opera bila je Smetanina „Prodana nevjesta“. Kada danas, osamdeset godina kasnije, posmatrate taj početak, šta nam osnivanje Opere govori o kulturnim ambicijama tadašnjeg Sarajeva, a šta o ambicijama grada kakav smo postali?

Danas, kada pogledam kako je Opera brzo osnovana i počela s radom – godinu dana nakon završetka Drugog svjetskog rata – ponosan sam što sam dio te Opere. Ponosan sam na sve te ljude koji su se uhvatili u koštac s tadašnjim problemima i ipak počeli jednu „novu priču“ u razrušenom svijetu. Napomenuo bih da tada još nije bila osnovana Muzička akademija ni Osnovna muzička škola, ali Opera je počela s radom. Tada su očigledno nadogradnja i kontinuirano poboljšanje kulture bili prioritet. A danas… danas je to malo drugačije. Imamo kulturu i umjetnost, ali ako je ne budemo čuvali i nadograđivali, bojim se da ćemo ne samo stagnirati nego i nazadovati – a volimo se hvaliti da smo u XXI stoljeću.

Osam decenija Sarajevske opere obilježile su generacije dirigenata, solista, kompozitora i muzičara čiji su rad i umjetnička dostignuća oblikovali njen identitet. Koja imena, umjetničke epohe ili predstave smatrate presudnim za razvoj sarajevske operne tradicije i postoji li naslijeđe koje danas nedovoljno poznajemo ili vrednujemo?

Mnogo osoba, ne samo umjetnika, obilježilo je Sarajevsku operu i svi su oni bili sastavni dio cjeline koja se zove opera. Puno je toga stalo u ovih 80 godina i trebala bi detaljna analiza da bi se na ovo pitanje odgovorilo korektno i kompletno. Razvoju sarajevske operne tradicije doprinijeli su domaći umjetnici, ali i umjetnici iz drugih dijelova nekadašnje Jugoslavije, kao i kadrovi izašli s Muzičke akademije i Srednje muzičke škole, koji su uprizorili djela svjetske i domaće operne literature. A mnogi od njih su slavu Sarajevske opere pronijeli po svijetu upravo s ove pozornice, iz ove Opere, na druge poznatije muzičke pozornice. Time su opravdali postojanje Sarajevske opere i vrijednost ulaganja u nju koje traje već 80 godina. Naslijeđe na koje se trebamo oslanjati nalazi se u arhivima – plakatima, katalozima, afišama, fotografijama, snimcima – ali i u nama sadašnjim, kao i budućim generacijama koje će doći i, nadam se, svijetliti još mnogo, mnogo godina.

Foto: Edvin Kalić

Opera je jedna od najsloženijih umjetničkih formi jer istovremeno objedinjuje muziku, književnost, teatar, scenski pokret i vizuelnu umjetnost. U vremenu u kojem se kultura sve češće prilagođava brzini konzumacije i kratkotrajnoj pažnji publike, šta opera može ponuditi savremenom čovjeku što druge umjetničke forme možda ne mogu?

U ovom vremenu brzine, konzumerizma i inih savremenosti opera treba biti ono što jeste. Kao što se pored kompjutera, interneta, društvenih mreža, mobitela prilagođavamo i mijenjamo, ali se vraćamo knjizi u štampanoj, taktilnoj formi, smatram da tako i opera treba ostati bez kojekakvih novotarija i biti „knjiga“ savremenom čovjeku. Jer, kad se svega zasitimo, vratimo se jednostavnosti i poznatome, pa takva treba biti i opera.

Sarajevo je grad u kojem se različite muzičke tradicije susreću stoljećima, od duhovne muzike i sevdalinke do evropske klasične tradicije. Vi ste gotovo dvadeset godina bili orguljaš sarajevske Katedrale, a istovremeno ste gradili karijeru dirigenta i kompozitora. Koliko je upravo Sarajevo, sa svojim slojevitim muzičkim naslijeđem, oblikovalo Vaš umjetnički senzibilitet? Prepoznajete li nešto od tog naslijeđa i u vlastitom kompozitorskom izrazu?

Sarajevo je veoma bogato raznim vrstama muzike, tradicija, senzibiliteta. Samim tim, Sarajevo me je oblikovalo u osobu, muzičara koji ima spoj svega u sebi i time bogatiju u muzičkom i duhovnom smislu. Orgulje su uvijek bile moja duhovna strana i snaga – moja molitva u lijepim i ružnim periodima moga života. Jednim dijelom se orgulje „osjete“ u mojim kompozicijama, jer su sastavni dio moga života, ali naravno i analiziranje, slušanje i izvođenje partitura bosanskohercegovačkih kompozitora iz raznih perioda naše kulturne baštine koji su se oslanjali na sevdah, evropsku klasiku, pa do starogradskih, patriotskih pjesama i kompozicija.

Tokom karijere bili ste dirigent, kompozitor, profesor, ali i direktor Narodnog pozorišta Sarajevo. Poznajete ovu instituciju i iz umjetničke i iz upravljačke perspektive. Šta danas smatrate najvećim izazovom za razvoj Sarajevske opere: finansijske i produkcijske mogućnosti, institucionalni kontinuitet, položaj umjetnika ili odnos društva prema klasičnoj muzici?

Najveći izazov je kvalitetan kontinuitet, poštovanje struke, poštovanje hijerarhije unutar umjetničkih institucija i kolega, da svako radi svoj posao, a ne da bolje „zna“ tuđi, a svoj ne radi kvalitetno. Također, osiguravanje mogućnosti i iskusnijim i mladim umjetnicima, olakšavanje papirologije, birokracije, manje obećanja, više djela – što bi rekli stari Latini: Acta, non verba.

Bosna i Hercegovina ima dugu tradiciju muzičkog obrazovanja i umjetnike koji ostvaruju međunarodne karijere. Ipak, pitanje njihovog profesionalnog razvoja unutar domaćih institucija ostaje izuzetno važno. Kao profesor Muzičke akademije, kako procjenjujete mogućnosti koje danas imaju mladi dirigenti, kompozitori i operni pjevači? Obrazujemo li generacije kojima možemo ponuditi profesionalnu budućnost u vlastitoj zemlji?

Mladi su u svakom segmentu društva bitni – oni su nasljednici. Nasljeđuju urađeno i stvaraju novo, buduće. Tako je i u muzici. Osnovna i srednja muzička škola, Muzička akademija su glavni izvor novih, mladih dirigenata, kompozitora, pjevača… Ali oni ne trebaju biti samo „proizvedeni“ na Muzičkoj akademiji, trebaju biti korišteni i doprinositi održavanju i razvoju opere i muzike općenito. E, tu se vraćam na Vaše prethodno pitanje i moj odgovor – Acta, non verba – osigurati mladima koncerte, operne predstave, muzičko-scensko iskustvo koje je važan segment jednog umjetnika. Jer, budimo realni, ne nauči se sve na akademiji/fakultetu, dio se uči i iz prakse. Mi svi kada završimo fakultet/akademiju, nismo ništa „završili“, nego tek „počinjemo“. Tu također postoje određene zablude. Na Muzičkoj akademiji obrazujemo mlade na mnogim odsjecima i ima veoma talentiranih, zainteresiranih mladih osoba posvećenih ovom pozivu. Na njima je da ustraju, uče, a na institucijama da im omoguće dalje usavršavanje, a publici ugođaj.

Foto: Velija Hasanbegović

Sarajevska opera kroz svoju historiju nije bila samo mjesto interpretacije velikih evropskih kompozitora nego i prostor nastanka i izvođenja domaćih opernih djela. Koliko je danas važno razvijati bosanskohercegovačko operno stvaralaštvo? Može li jedna nacionalna operna kuća dugoročno graditi vlastiti umjetnički identitet bez kontinuiranog ulaganja u savremene domaće autore?

Iznimno je važno podržavanje i stvaranje novih opera bosanskohercegovačkih kompozitora. Generalno gledano, kad ne bi bilo kompozitora, ni ostali muzičari ne bi imali svoju svrhu. Jer, ako nemate kompoziciju, zašto će vam muzičari – izvođači? Bosna i Hercegovina u svojoj historiji ima oko deset opera napisanih iz pera više kompozitora, dok, recimo, sâm Verdi je napisao 28 opera, i on je samo jedan od nekolicine talijanskih kompozitora. Ali na kraju nije bitan kvantitet opera, nego i kvalitet. Kontinuitet domaćeg kompozitorstva, stvaralaštva veoma je važan i zbog samog identiteta, ali i zabilježavanja historije Bosne i Hercegovine i razvoja muzike u cjelini. To je jedno posebno polje koje treba sistematski voditi, razvijati i sistemski podržavati. Talenata, kompozitora imamo, samo treba dodati podršku konkretnim djelima i plod neće izostati, u to sam siguran.

U evropskim opernim kućama posljednjih decenija sve su prisutnija nova scenska čitanja klasičnih djela, interdisciplinarne produkcije i pokušaji približavanja opere mlađoj publici. Gdje se, prema Vašem mišljenju, nalazi granica između umjetničke inovacije i očuvanja integriteta opernog djela? Treba li se opera mijenjati kako bi pronašla novu publiku ili publiku treba obrazovati da bi razumjela njen jezik?

Ja, lično, ne slažem se s takvom vrstom čitanja klasičnih djela. Klasika treba ostati klasika. Za eventualni moderan pristup, novo scensko čitanje i ostale inovacije treba naručivati nova djela, nove opere živih kompozitora i onda praviti drugačiji, novi pristup i sl. Mislim da se opera ne treba mijenjati, treba ostati svoja. Ukoliko nešto počnete eksperimentirati, onda postoji mogućnost da eksperiment ne uspije. Uostalom, zašto nešto što je lijepo treba „uljepšavati“? Opera, ako se postavi na pravi način, razumljiva je – imate libreto (priču), muziku koju slušate i osjećate. A eksperimentiranje klasične opere je to što publiku zna zbuniti i onda postoji potreba za razumijevanjem opere.

Povodom osamdesete godišnjice Sarajevske opere, 19. novembra dirigovat ćete gala koncertom koji okuplja soliste, Hor Opere i Sarajevsku filharmoniju. Kako ste pristupili oblikovanju programa koji treba predstaviti osam decenija umjetničkog naslijeđa? Šta biste željeli da publika, osim muzičkog doživljaja, ponese sa ove svečane večeri?

Osamdeset godina kontinuiteta Sarajevske opere značajan je jubilej za našu Bosnu i Hercegovinu. Program je koncipiran tako da smo pripremili najljepše arije, duete i horske numere iz mnogih svjetskih i domaćih opera koje su većinom bile postavljene na našoj sceni u Narodnom pozorištu Sarajevo. Time pravimo jedan presjek osamdeset godina Sarajevske opere. Volio bih da publika nakon koncerta ode zadovoljna i ispunjene duše ugodnom večeri koju ćemo im pružiti, i da probaju osjetiti 80 godina koje su utkane u Sarajevsku operu.

Kada razmišljate o Sarajevskoj operi za dvadeset godina, na njenoj stotoj godišnjici, kakvu instituciju priželjkujete? Šta bismo kao umjetnici, kulturne institucije, obrazovni sistem i društvo morali učiniti danas da bi buduće generacije naslijedile operu koja ne živi samo od svoje historije nego nastavlja stvarati novu?

Zamišljam je kao jaču, kvalitetniju i nadam se da će biti zlatno doba Sarajevske opere. Osmišljavati i realizirati nove premijere, praizvedbe, koncerte, ali ne samo da se „zapiše“ da je bilo, a kakav je kvalitet urađenog?! Ali pod tim ne mislim samo na samu izvedbu opere, nego na sav proces tokom odabira, pripreme, svih aspekata koji su potrebni da bi došlo do finalnog proizvoda – operne predstave. Ne smijemo si dozvoliti da radi kvantiteta snižavamo kvalitet. Kvalitet je ono što se cijeni i ostaje! Očekujem da ćemo do tada imati svoj, operni orkestar koji, nažalost, nemamo od završetka rata 1992–1995. Jedna digresija, kada je Sarajevska opera osnovana 1946. godine, imala je svoj operni orkestar, samo godinu dana od završetka Drugog svjetskog rata, a danas, 30 godina od završetka rata u BiH, još uvijek nemamo svoj orkestar, a sve smo obrazovaniji, moderniji, savremeniji… Tu vidimo koliko moderno doba, tehnologija i sve mogućnosti koje imamo ne znače mnogo, nego ljudi, zalaganje i konkretna djela. Potrebno je da sve osobe koje su involvirane, umjetnici, direktori, profesori, ministri, političari budu uključeni i rade na dobrobit kulture i umjetnosti. Za kraj bih spomenuo Platona i njegovu rečenicu: „Kakva je muzika u državi, takva je i država.“ Neka nam to bude vodilja u narednom periodu.