“Kad bogati započnu rat, siromašni umiru.” — Jean-Paul Sartre
Piše: Lejla Panjeta
U zvaničnim verzijama historije, a pogotovo u udžbeničkim simplificiranim objašnjenjima značajnih događaja i razvoja situacija iz prošlosti, značajno mjesto zauzima pojam reformacija i kontrareformacija (protureformacija) u kasnom srednjem vijeku u Evropi. Skoro svaki akademski obrazovan građanin upoznat je sa ovim pojmom, a svaki srednjeobrazovan čovjek je barem negdje ”načuo” za ove termine. Radi se o periodu kome je prethodilo doba velikih otkrića – kontinenata i naučnih saznanja – promjeni misli srednjovjekovnog čovjeka i renesansi u umjetnosti i promišljanju čovjekovog odnosa sa Bogom, te mjesta koje je Crkva zauzimala kao posrednik u duhovnom životu srednjeg vijeka u Evropi. Čovjekova misao je sazrila u odnosu na zastarjelost crkvenih promišljanja i kategoričnosti u pronalasku jedinog puta ka spasenju kroz svoje organe i institucije. Tada je nastupilo doba reformacije (promjene) Crkve, kako se ovo poglavlje naslovljava u historiji Evrope. Na taj način je u udžbenicima denominiran jedan od najvećih pokolja u historiji čovječanstva.
Jezičko značenje pojma ”reformacija”, koje je dato događajima u Evropi u 16. vijeku, može se primijeniti i na krvavi rat u Bosni i Hercegovini i agresiju koja je izvršena na međunarodno priznatu zemlju, čiji su se stanovnici (99,7% od 63% cjelokupne populacije) izjasnili za nezavisnost 1. marta 1992 godine. Genocid, rat i agresija koju je BiH pretpjela mogu se propagandno denominirati kao Reformacija Jugoslavije. Istina je zapravo da se Crkva nije promijenila (reformirala), već da je početkom 16. vijeka iz različitih centara u Zapadnoj Evropi izvršen simultani napad na Crkvena učenja i načine njenog djelovanja, te da su se desila otcjepljenja od onoga što je ostalo kao zvanična katolička religija i što kao takvo postoji i danas, te asocira na pojam Crkve (Vatikana). Ne mirnim, već krvavim protestima napravljena je nova religija na bazi stare, koja se naziva protestantizam. Protesti su trajali oko trideset godina, a nisu se vodili govorima i okupljanjima, već vatrom i sjekirom.
La Rochelle Luka na Atlantskoj obali Francuske i pitoreskne srednjovjekovne zidine starog grada danas ničim ne odaju svoju krvavu opsadu, po kojoj je grad poznat. Osim protestantskog muzeja, koji svjedoči o hugenotima La Rochella, grad je naizgled tipična francuska provincija. Naizgled, jer se ispod svakodnevne površine kriju duhovi leševa iz 1628. godine. Međutim, kada nastupi oseka u dužini od nekoliko desetina metara, uočljivi su ostaci starog nasipa, kojom je zaljev prema luci odsječen od mora. Nasip je podigao kardinal Richelieu 1627. godine i na taj način započeo opsadu La Rochella. Radnja romana Tri mušketira počinje tri godine ranije, a jedno poglavlje dešava se u šumarcima oko ovog grada tokom opsade. Potpuno irelevantno za radnju romana, pa čak i nedovoljno pojašnjeno historijsko-političkom pozadinom, ovo pominjanje La Rochella jedno je od onih po kome je grad poznat. Manje su poznate ”brojke” koje se mogu vidjeti u protestanskom muzeju ovog grada, prema kojima je u području La Rochella i luci boravilo 25.000 stanovnika prije opsade, dok ih je po ulasku Luja XIII i kardinala Richelieua ostalo 4.000. La Rochelle bio je u 16. vijeku država unutar države. Sa većinskim protestantskim stanovništvom i velikom lukom predstavljao je istureno odjeljenje Engleske imperije. Na susjednim otocima Il de Re i Oleron vodile su se sporadične borbe između engleskih trupa i legalnih trupa francuskog kralja. Dugo vremena pitanje La Rochella mučilo je francusku katoličku vlast, budući da se radilo o samostalnoj teritoriji kojom su upravljali protestanti i u kojoj je ulazak kralju bio uvijek neizvjesnog ishoda. La Rochelle se dugo suprotstavljao nametnutim porezima od strane katoličke vlasti, a saveznika našao u vojvodi od Buckinghama, što je dovelo Englesku i Francusku na rub rata 1627. godine. Engleska flota dotrčala je u pomoć svojim pristalicama i braći po vjeri (francuskim protestantima) i izbili su sukobi oko luke La Rochelle, pri čemu su susjedni otoci postali engleska baza. Kardinal Richelieu organizira opsadu grada iz unutrašnjosti, tako da je jedini put spasa za stanovnike bio prema moru. Uskoro se na horizontu pojavljuje nasip – brana, koja vodi od jednog kraja zaljeva do drugog, sa temeljima duboko u moru, na taj način stavljajući grad u potpuni obruč.
Arhitekt nasipa, Robert Melezeau, pod vođstvom kardinala potpuno blokira obalu ovom morskom branom i zatvara luku 12. oktobra 1627. godine. Engleska flota 43 odoljeva napadima, no nije u stanju probiti obruč sa mora. Stotine brodova uništeno je u samom ulasku u luku. Konačno, Englezi se povlače i grad je prepušten potpunoj izolaciji. Postoje neprovjerena svjedočanstva o kanibalizmu koji se pojavio u gradu. Tu nema vode, hrane, a bolesti i zaraze bujaju. Opsada traje godinu dana i tačno 27. oktobra 1628. godine gradonačelnik Jean Guiton priznaje poraz. U grad ulazi katolička armija francuskog kralja i suprotno očekivanjima odmazde nad stanovništvom, imenuje gradonačelnika kapetanom Kraljevske mornarice. Vijek protestantizma i hiljade mrtvih u opsadi zamijenilo je oživljavanje katoličanstva i naseljavanje katolika u La Rochelle. Ali, i danas iz ovog grada postoje dva dnevna leta za London. Lempriereov rječnik, britanskog pisca Lawrenca Norfolka, na intrigantan način ulazi pod atlantske vode koje okružuju La Rochelle. Pojava crnog anđela, djeteta samoubice, kao alegorija na opsadu Masade, u kojoj je jevrejsko stanovništvo izvršilo kolektivno samoubistvo prije pada grada pod rimsku vlast, govori o razmjerama ovog krvoprolića u kome je sagorila nevinost i naivnost čovjekove misli u srednjem vijeku.
Plamen koji je zapalio Martin Luther cijelu Evropu je odveo u tridesetogodišnje vjerske ratove protiv rimokatoličke Crkve. Plamen se rasplamsao iz Wittenberga u Njemačkoj 1517. godine, kad je na vratima glavne crkve osvanulo 95 teza (prijedloga) reforme Crkve potpisano rukom tamošnjeg profesora Univerziteta i svećenika Martina Luthera. Kao pripadnik augustinskog svećeničkog reda iz Erfurta 1507. Martin Luther odlazi nakratko u Rim, prijestolnicu Božijeg spasenja, koje se tu i konkretno može kupiti za novac u vidu indulgencija. Relikvije, ispovijesti, oprosti, pasoši za Raj i spasenja na listu papira – sve se to prodaje u Rimu. Hrišćani širom svijeta nisu upoznati sa osnovama svoje religije, budući da ne poznaju latinski jezik, kojeg su privilegovani tumačiti samo svećenici. Tako se spasenje i posredovanje kod Boga nudi širokim masama u propagandnim govorima svećenika, a bit hrišćanstva ostaje mistična i neuhvatljiva neukim vjernicima. Vidjevši cirkus navodnog čistilišta koji se nudi za svakoga ko ima previše grijeha, što podrazumijeva da ima proporcionalno toliko novca, Martin Luther se vraća u rodnu Njemačku propovijedajući u Wittenbergu neposredni odnos sa Bogom, ljubav božiju i otkupljenje kod Isusa, boreći se sa relikvijama i ikonografijom koju kanonizuje Crkva. Svoje reforme okačio je jednog jutra na vrata Crkve, što je značilo zvanično neslaganje sa najvišim religijskim autoritetom, koji je uzurpirao pravo na zastupništvo samog Boga. Lutherova pobuna bila je odraz njegovih svađa sa Bogom, kojeg je u to vrijeme u svijesti ljudi predstavljala samo Crkva. U protestantizmu ova borba postaje opravdanje za sve. Osnov novog učenja je borba sa Đavlom u sebi budući da Luther tumači da je Bog blag, milostiv i spreman na oprost. Luther predlaže reformu Crkve i ukidanje idololopoklonstva, koja je osnov za kapital Crkve, koja svoju moć može održati jedino kroz gradnju još većih crkvi i stvaranjem još veće mističnosti unutar njih. To je moguće samo ukoliko se ljudi drže u neznanju.
U to vrijeme u Njemačkoj pojavljuje se i prva štamparija, koja omogućava da Lutherove reforme dopru do velikog broja ljudi. Na kongresu u Wormsu 1521. godine, gdje je Luther pozvan da se izvine Crkvi, desilo se suprotno. Luther je insistirao da se Biblija učini dostupnom običnim ljudima i prevede na jezike kojim vjernici govore. Ta ideja se svidjela knezovima Njemačke, pa je car morao da pristane na Bibliju na njemačkom i novu religiju koju je preveo sam Luther u izgnanstvu. U međuvremenu su izbili nemiri u Njemačkoj između zvanične Crkve i naroda, predvođenog svećenicima sa Wittenberga i masom koja je kao puštena sa lanca utaživala svoju potrebu za ubijanjem i osvetom. Vidjevši da im nebo nije palo na glavu kada su zapalili prvu crkvu i razbili prvi kip, rat protiv Crkve se raplamsao cijelom Evropom. Pokolj, palež i pustoš su rezultati reformacije Crkve. Ni sam Luther nije zadovoljan ovim ishodom, međutim da bi se stvari promijenile, bilo je potrebno i dosta prolivene krvi. Oženivši se Katarinom von Bora, sa kojom je imao šestero djece, udario je temelj potpuno novoj religiji koja je bazirana na učenjima Krista. Težio je za jedinstvom hrišćanstva, ali ne po cijenu služenja Crkvi. Nažalost, izazvao je potpuno suprotan efekat, propovijedajući da ljudi trebaju jedino odgovarati Božijem, a ne Rimskom zakonu. Luther je uticao na religiju, privredu, politiku, obrazovanje i muziku u 16. vijeku, a njegov prijevod Biblije je temelj njemačkog jezika.
Danas u svijetu ima oko 540 miliona ”reformiranih” hrišćana. Iz Njemačke, reformacija se proširila cijelom Evropom, iako su u drugim kneževinama Svetog rimskog carstva postojali reformatori, koji su ideje slične Lutherovim propagirali u isto vrijeme. John Calvin, Francuz iz Ženeve, 1536. objavio je Temelje hrišćanstva i organizirao ”ženevsku crkvu”, udarivši temelje kalvinizmu, hrišćanskoj struji koja je striktnija od luteranizma. Urlich Zwingli inspirisan Lutherovom reformom svojih 67 teza za reformu nosi u Južnu Njemačku i Švicarsku. U Englesku su reformirane ideje neposrednog odnosa sa Bogom stigle preko Holandije, gdje se proširio protestantizam preko Wycliffa, a u Škotskoj preko Knoxovog učenja prerastao u prezbiterijanizam. Kralj Henry VIII pokušavajući sve da dobije sina nasljednika, želi se razvesti i suprotstavlja se Papi, ali nije do kraja prihvatio novu reformiranu religiju. Nove ideje se u Engleskoj šire formirajući svoju Anglikansku crkvu, i to za vrijeme vladavine Edvarda VI, Henrijevog sina. Kasnije, u doba protestanske Elizabethine vladavine, pojavljuje se struja u protestantizmu, koja smatra da je Anglikanska crkva isuviše blaga i traži strožije kriterije po pitanju morala i donošenja odluka o moralnosti čovjekovih postupaka.
Ovi nekonformisti poznati su kao puritanci, koji će od ”engleskog razvrata” pobjeći na Novi kontinent i oformiti svoju ”moralnu državu”, te primjenjivati iste metode paljenja heretika i vještica na lomači, kakve su vidjeli u svojoj hrišćanskoj domovini, Evropi. Jedan od takvih reformatora bio je Jan Huss početkom 15. vijeka, koji je još prije Luthera izazvao raskole i neslaganja u Crkvi. Ova nesloga rezultirala je brojnim ratovima (a ne mirnim protestima) između onoga što će postati protestanti i katolici, koji su okončani Augsburškim mirom 1555. godine, gdje stoji zaključak Cuius regio, eius religio (čije područje, njegova vjera). U skladu s tim, engleska kraljica Marija I je kao katolkinja proganjala protestante, a njena sestra Elizabetha katolike. Mir se još dugo nakon toga nije uspostavio u reformisanoj hrišćanskoj Evropi. Lomaču na kojoj je spaljena srednjovjekovna naivnost Evrope i mističnost Vatikana predstavlja ne samo La Rochelle, već i mnogi njemu slični krvavi sukobi među hrišćanima, kakav je i pokolj hugenota na dan Sv. Bartolomeja 1572. godine kada je vojska francuskog regenta Katarine Mediči pobila 20.000 ”reformisanih” pripadnika hrišćanstva. Strah koji je vladao Evropom i napadi na Crkvu su u vijekovima koji slijede transformisani u druge motive političko-religijske pozadine, jer se hrišćanska Evropa, iz koje su Arapi i Jevreji istjerani u 15. vijeku, ujedinila u zajedničkom strahu od Otomanske imperije, i time počela novu borbu za vjernike u posredništvu sa Bogom.
Nema boljeg i ispravnijeg Boga. Ali, izgleda da se najkrvaviji sukobi vode putem vjerskih ratova, u bitkama za mitološku interpretaciju i agenturu Boga. Šta sve može učiniti propaganda šireći svoje narodne ideje stadu koje je spremno boriti se za ispravnost svog malog, uskog i lokalnog arhetipa spasitelja? Iako sam poglavar Katoličke Crkve kaže: „Ima nekih koji kažu da muslimanski Bog nije isto što i naš. Ne. Svi smo djeca Abrahama. Zato smo svi braća. Sviđalo se to nekima ili ne.” Papa Franjo u osnovi ovdje govori isto što i Krishnamurti: “Kada ubijem Arapa, Jevrejina, muslimana, hinduista, komunistu, ko god da je, ubijam sebe. Pitam se da li shvataš ovo, u suštini?!”
