Ritualizacija ženskog identiteta između simboličkog poštovanja i sistemskog nasilja: Komparativni okvir BiH i Njemačke
Piše: MSc Merima K. Mehinović
Po jednom u godini, u dvije države, gradovi mirišu drugačije. Izlozi postaju nježniji, cvjećare duže rade, a trgovi se pune muškarcima koji u rukama nose simbolične dokaze pažnje. Jedan dan rezervisan je za ženu, drugi za majku – kao da se identitet žene može administrativno rasporediti između dva praznika, dvije uloge i dva buketa cvijeća.
U Bosni i Hercegovini to je prije svega Osmi mart. Taj značajni kolektivni ritual javne pažnje. U Njemačkoj je to dominantnije Majčin dan i predstavlja intimizirani porodični ritual zahvalnosti. Kulturni obrasci razlikuju se u svojoj estetici, intenzitetu i društvenoj koreografiji, ali njihova simbolička funkcija ostaje gotovo identična: društvo kroz ritual proizvodi privid poštovanja prema ženama, istovremeno ostavljajući netaknutim strukture koje generiraju nasilje nad njima.
Upravo u toj kontradikciji nastaje centralno pitanje savremenih feminističkih teorija: šta znači simbolički slaviti žene u društvima koja ih sistemski ne štite?
Savremene analize odavno upozoravaju da patrijarhat ne opstaje isključivo kroz otvorenu represiju nego i kroz proizvodnju ritualizirane nježnosti i simboličke vrijednosti. To bi značilo da se ženi vrijednost dodjeljuje upravo onda kada je društveno korisna kao simbol. Kao majka. Kao supruga. Kao emotivni centar porodice. Kao estetski ideal nježnosti i požrtvovanosti.
Zbog toga cvijeće više nije banalna pojava niti bezazleni kulturni običaj nego predstavlja sociološki indikator načina na koji društvo upravlja kolektivnom savješću. Buket postaje simbolička kompenzacija za odsustvo stvarne sigurnosti. Ritual pažnje privremeno prikriva kontinuitet nasilja.
U tom smislu, redovi tinejdžera koji u Njemačkoj kupuju cvijeće za Majčin dan i masovne balkanske cvjetne euforije za Osmi mart izgledaju lijepo. Ali ih treba promatrati kao sentimentalne scene urbanog života, tačnije društvene rituale reafirmacije ženskog identiteta unutar unaprijed definiranih normi prihvatljive ženstvenosti. Žena je tada voljena, ali pod uslovom da ostane simbol. Nesvjesno učestvujemo u ovim narativima simboličkog kapitalizma, a to jasno vidimo u reakcijama društva na sljedeće pojave.
Društveni napredak, kakav-takav, omogućio je ženama izlazak iz ritualne funkcije, a problem nastaje kada zatraže političku, ekonomsku, emocionalnu ili egzistencijalnu autonomiju. Upravo tada društva koja proizvode najviše deklarativne nježnosti često pokazuju duboko ukorijenjene obrasce mizoginije.
Rastući trend nasilja nad ženama u BiH i Njemačkoj ne možemo promatrati kao izolirane incidente individualne patologije. Ovi podaci možda će začuditi javnost, ali u Njemačkoj je 2024. prvi put objavljen sveobuhvatni izvještaj o rodno zasnovanom nasilju nad ženama. Prema tom izvještaju, objavljenom od strane BKA (Savezni ured za praćenje kriminala), tokom 2023. godine gotovo svaki dan dogodio se jedan femicid u Njemačkoj. Ukupno je ubijeno 360 žena i djevojaka u kontekstu rodno zasnovanog nasilja. Istovremeno je registrovan rast seksualnog nasilja, digitalnog i partnerskog nasilja, ali i mizoginih krivičnih djela.
Prema kasnijim podacima za 2024. godinu, u Njemačkoj su nasilno ubijene više od tri stotine žena, od čega je 191 ubijena od partnera, bivšeg partnera ili člana porodice. Istovremeno je zabilježen rast prijavljenog porodičnog nasilja i seksualnog nasilja. Aktivistice iz nekoliko njemačkih organizacija podijelile su s nama informaciju o porastu rodno zasnovanog nasilja s primjesama rasizma. Tačnije, rasizam i rodno nasilje često se međusobno prepliću kroz institucionalnu ranjivost migrantkinja.
Foto: Screenshot
U Bosni i Hercegovini problem je dodatno složen zbog fragmentiranog pravnog sistema i nedostatka jedinstvene evidencije femicida. Manjka i kvalitetnih istraživanja koja neće samo zadovoljiti formu. Podaci Agencije za ravnopravnost spolova i međunarodnih organizacija pokazuju zabrinjavajući trend. U Bosni i Hercegovini je od 2015. do 2020. godine ubijeno 56 žena, tokom 2021. i 2022. godine 16, dok je u periodu od 2023. do 2024. zabilježeno još 35 femicida.
Ove brojke predstavljaju krajnju tačku kontinuuma nasilja koji počinje mnogo ranije, a stručnjaci ga prepoznaju u jeziku, u institucionalnoj indiferentnosti, u ekonomskim zavisnostima, u romantizaciji ženske žrtve, u normalizaciji kontrole, ljubomore i posjedovanja žena. Ne zaboravimo i na duboko ukorijenjenu sistemsku nebrigu, u kojoj se nasilje nad ženama ne konceptualizira kao strukturno proizveden i društveno održavan obrazac moći. Radije se reducira na individualizirane, izolirane i incidentne događaje, čime se istovremeno depolitizira geneza strukturalnog nasilja i onemogućava razumijevanje kontinuiranog reprodukovanja kroz institucije, norme i svakodnevne društvene prakse.
Komparativni okvir Bosne i Hercegovine i Njemačke ovdje postaje posebno važan. Iako se radi o društvima različitog ekonomskog razvoja, različitih institucionalnih kapaciteta i različitih kulturnih tradicija, posljednjih godina oba prostora suočavaju se s rastućim upozorenjima o nasilju nad ženama i femicidima. Razlikuje se stil društvenog ponašanja, ali ne nužno i suštinski obrasci moći.
Na Balkanu je patrijarhat često glasniji, direktniji i manje prikriven. U zapadnoevropskim društvima on se češće reprodukuje kroz sofisticiranije forme privatizacije ženskog identiteta i emocionalnog rada. U oba slučaja žena ostaje opterećena očekivanjima koja proizvode neravnopravnost i ranjivost.
Zbog toga je posebno opasno kada društva vlastitu humanost pokušavaju dokazati jednodnevnim ritualima pažnje. Cvijeće tada ne postaje izraz emancipacije nego mehanizam simboličkog smirivanja kolektivne odgovornosti. Društvo kupuje buket kako ne bi moralo mijenjati strukture. Kada smo to prepoznali, ne smijemo onda pristajati na površne rituale poštovanja bez istovremenog propitivanja društvenih struktura moći.
Od cvjetanja do kopanja mala je razdaljina. Između dana kada žena prima cvijeće i dana kada njeno ime postane dio statistike femicida često ne stoji udaljenost nego tek nekoliko godina institucionalne šutnje, normaliziranog nasilja i društvenog relativiziranja mizoginije.
