Velike historijske priče isprepliću se s malim, ličnim akcijama pacifistkinja koje su izgubile živote nastojeći poslati poruku protiv oružja za masovno uništenje i protiv rata u cjelini, u predstavi Zabranjena zona koja je otvorila 55. festival MESS.

Piše: Tamara Zablocki

U neskladu s motom “Prvi put”, koji podcrtava da je prednost ove godine data autoricama, autorima i teatarskim kućama koji ranije nisu imali priliku gostovati u Sarajevu, jubilarno 55. izdanje Internacionalnog teatarskog festivala MESS otvorila je predstava pozorišta kojeg sarajevska publika dobro poznaje: Schaubühne teatra iz Berlina, Zabranjena zona. Nimalo slučajno. U gradu u kojem je počeo Prvi svjetski rat, kojeg nije zaobišao ni Drugi svjetski rat i koji je prije samo dvadesetak godina, kako to hroničari vole naglasiti – usred Evrope, bio poprište krvave opsade, predstava u kojoj se inovativna britanska režiserka Katie Mitchell, u saradnji s piscem Duncanom Macmillanom, bavi pričama žena koje su se borile protiv rata i protiv oružja za masovno uništenje bila je pravi izbor za početak uvijek politički i društveno angažovanog festivala MESS. U neskladu s motom, ali u skladu s temom vizuelnog identiteta festivala i njegovog svečanog otvorenja: protiv rata koji ruši sve ono što su kulture i civilizacije izgradile, protiv uništenja drevnog sirijskog grada Palmire i svake druge kulturne baštine za koju ratovi ne haju. “Zabranjena zona se bavi perspektivom tri žene koje se bore protiv oružja koje su izmislili muškarci i pravi poveznicu između Prvog svjetskog rata, Drugog svjetskog rata i konačno Hladnog rata”, objasnio je prije početka festivala direktor teatra Schaubühne, Tobias Veit, dodavši da trenutak u kojem je predstava nastala i u kojem gostuje u Sarajevu podcrtava njenu aktuelnost, jer i danas svakodnevno gledamo žalosne ratne prizore iz različitih krajeva svijeta. Direktor festivala MESS Dino Mustafić pri obraćanju medijima dodao je da danas svjedočimo dobu uništenja, razaranja, apokalipse, seobama naroda, zatvaranju granica i ponovnom buđenju fašističke retorike, čime se u svom programu i ovogodišnji MESS bavi.

Samoubistvo kao protest protiv nemoći

Hemičarka i prva dobitnica doktorata na Univerzitetu Breslau, Clara Immerwahr bila je supruga njemačkog naučnika Fritza Habera, Nobelovca koji je ostao zapamćen po tome što je svoje znanje u potpunosti podredio vojnim ciljevima, odgovornog za izum otrovnog plina korištenog za masovna ubistva u Prvom svjetskom ratu, a koji je kasnije indirektno doveo do korištenja ciklona B u nacističkim gasnim komorama zaslužnim za smrt više miliona ljudi. Ironična igra sudbine je da je Haber bio Jevrej, što se često spominje u historijskim čitankama. Nakon višestrukih bezuspješnih pokušaja da sa suprugom razgovara o etičnosti naučnog izuma koji će dovesti do masovnog uništenja ljudskih života umjesto da ih poboljša i o “izopačenosti nauke”, Clara je 1915. počinila samoubistvo Fritzovim vojničkim pištoljem. Ova tragična priča, o kojoj se u javnosti tog vremena nije mnogo pričalo, a kamoli da joj se davao politički značaj, bila je polaznica za multimedijalno djelo Katie Mitchell uz pomoć koje je jedna od najboljih britanskih režiserki odgovorila na temu kojom su se u prošloj godini bavile brojne evropske institucije kulture: sto godina od početka Prvog svjetskog rata, prvog rata u kojem je korišteno hemijsko oružje. Priču o samoubistvu žene kao protestnom činu iz pacifističkog uvjerenja, zaokružuje priča o Clarinoj unuci, također hemičarki, Claire Haber, koja se mnogo godina kasnije i na drugom kraju svijeta, kao njemačka izbjeglica u Chicagu, posvetila radu na pronalasku protivotrova za fozgen, smrtonosni plin koji je u Prvom svjetskom ratu korišten kao bojni otrov. Pod političkim pritiscima, rad u laboratoriji se 1949. obustavlja, a Claire ocjenjuje da je samoubistvo jedini odgovor. Izabravši užasan, bolan način da umre, Claire ispija cijanid koji je prethodno ukrala iz laboratorije u kojoj je radila i oduzima sebi život u javnom toaletu. Rat mora biti zaustavljen po bilo koju cijenu, uvjerena je bila Claire Haber, čije posljednje sate života, ispunjene napetošću i zebnjom, pratimo kao centralni dio predstave Zabranjena zona. Sudbina Claire Haber se u 75 minuta predstave neprestano isprepliće s prošlošću i jednako neuspjelim pokušajima Clare Immerwahr i medicinske sestre Borden da spriječe upotrebu hemijskog oružja ili ublaže njegove razorne posljedice.

Priču o ženama koje su svim sredstvima nastojale poslati poruku protiv razornog djelovanja oružja koje su razvili muškarci, Mitchell je zasnovala na feminističkom tekstovima Mary Borden, bogate nasljednice, spisateljice i medicinske sestre iz oba svjetska rata po čijoj zabranjivanoj i cenzurisanoj autobiografskoj knjizi sjećanja na stravične prizore s bojišta je predstava i naslovljena, Emme Goldman, Hannah Arendt, Simone de Beauvoir i Virginije Wolf, koje su progovarale o činjenici da moć i ratove u svojim rukama drži isključivo jedan spol, muški spol. Decenijama kasnije, više generacija nakon nastanka njihovih tekstova, ništa se nije promijenilo – što je možda i najotriježnjujuća spoznaja koju ova predstava nudi. Junakinje priče, Clara i Claire, samoubistvo biraju kao vid protesta protiv nemoći i ušutkivanja žena u pitanjima koje se tiču cijelog čovječanstva, a u kojem žene čine većinu, ali iz njihovih žrtvi, nažalost, ništa nismo naučili. Najbolji dokaz za to je današnja Sirija, u čijem je dugogodišnjem građanskom ratu ponovo korišteno hemijsko oružje. A pored toga što smo loši đaci, ništa nismo naučili vjerovatno zahvaljujući i činjenici da mirotvorne napore, kao i ženske glasove, zvanična historija, historija krvavih ratova, nasilnih osvajanja teritorija i prekrajanja granica, po pravilu ignoriše, a vođe čija moć zavisi od ratnih uspjeha ušutkuju.

‘Živo kino’

Hrabro i reprezentativno djelo savremenog političkog teatra, Zabranjena zona osim važnim ženskim pričama na koje zvanična historija nikad nije obratila pažnju kakvu su zasluživale, barata i zahtjevnom multimedijalnom formom, naročito omiljenom britanskoj režiserki u posljednjih desetak godina, čime publika dobija višestruko iskustvo praćenja priče. Pozornica na kojoj se odigrava autorsko djelo Katie Mitchell i na kojoj pratimo akcije glumica i glumaca, naizmjenično na engleskom i njemačkom jeziku, istovremeno je i set za snimanje filma koji publika u realnom vremenu prati na velikom platnu postavljenom tik iznad dojmljive scenografije sastavljene od autentičnih vagona voza kakvi su prolazili američkim gradovima ‘40-ih godina 20. vijeka, replike berlinskog stana Fritza Habera i dvorišta u kojem skončava Clara Immerwahr, javnog toaleta u kojem život završava Claire Haber i sobe u kojoj pratimo medicinsku sestru inspirisanu likom Mary Borden, pred čijim očima umire mladić, žrtva otrovnog plina iza čijeg nastanka stoji Fritz Haber. Snimatelji i tehničari nisu ni najmanje sakriveni od naših pogleda: oni su, zajedno s pripadajućim robustnim kamerama i gomilom kablova, ravnopravni akteri u dešavanjima koja pratimo iz gledališta, a besprijekornoj filmskoj montaži koju ova predstava demonstrira treba odati posebno priznanje. O neophodnosti savršene filmske montaže u toku predstave je i sama Katie Mitchell, čiji je Zabranjena zona tehnički najambiciozniji projekat do sad, izjavila: “Ako i najmanja stvar krene po zlu, čitava struktura će se raspasti”. Svoj već prepoznatljivi manir uvođenja moćnog medija filma u pozorište, snimanja i istovremenog prikazivanja snimljenog tokom predstave, kombinovanja haotičnih, živih akcija između glumaca i tehničara na sceni i savršeno montiranih “mirnih” kadrova koje pratimo na platnu, Mitchell naziva “živo kino”.

U trenutku kad će se ovaj broj Urban magazina naći na kioscima, predstava Zabranjena zona, Mitchellino “živo kino” koje pod svjetla reflektora filma i pozorišta napokon dovodi žene koje su naposljetku izgubile i ono najvrijednije šta su imale, svoj život, ustajući tako protiv rata i masovnih ubijanja, zasigurno će biti okićena nekom od nagrada na festivalu MESS. Potpuno zasluženo.