U ljubljanskoj Modernoj galeriji postavljena je retrospektivna izložba Neue Slowenische Kunst: Od Kapitala do kapitala, kakvu su dugo čekali ljubitelji ovog epohalnog umjetničkog kolektiva čiji uticaj odavno prevazilazi granice nekadašnje zajedničke države.

Najbolji slovenački izvozni proizvod

Te 1984. godine tri su skupine, muzička grupa Laibach, nastala 1980. godine u malom slovenačkom radničkom, rudarskom mjestu Trbovlju, grupa vizuelnih umjetnika IRWIN, nastala tri godine poslije Laibacha i njihova vršnjakinja, teatarska grupa Gledališče sester Scipion Nasice, ustanovile umjetnički kolektiv Neue Slowenische Kunst (NSK). Uslijedilo je osnivanje grupe za dizajn, Novi kolektivizem, zatim manjih grupa kraćeg trajanja, Odjeljenje za čistu i praktičnu filozofiju, Retrovizija, Film i Graditelji, a kasnije, s raspadom Jugoslavije, nastala je i država NSK, koja ne postoji u prostoru nego samo u vremenu. Držeći se eklekticizma kao osnovnog principa, poigravajući se s referencama iz ranijih umjetničkih pokreta poput konstruktivizma, pozajmljujući iz opusa drugih umjetnika, poput Kazimira Maljeviča, baratajući simbolima – od kojih je najznačajniji sveprisutni križ, kao i diskursima različitih – nerijetko nekompatibilnih – političkih ideologija, neprestano potencirajući moć države, kombinujući totalitarističku estetiku, kič i dadaističke postupke, zamjenjujući njegovo veličanstvo autora kolektivom, objavljujući manifeste u stilu važnih avangardnih pokreta umjetnosti 20. vijeka, umjetnici i umjetnice okupljeni pod imenom NSK obilježili su umjetničku, ali u dobroj mjeri i društveno-političku scenu posljednje decenije Jugoslavije, istovremeno kritikujući dolazeći globalni kapitalizam i dotadašnji socijalizam, držeći se uvijek iste premise: “Umjetnost i totalitarizam nisu međusobno isključivi”. Svoj umjetnički pravac nazvali su retroavangarda, što je po objašnjenju umjetnika iz grupe IRWIN “lucidni suživot tehnika i simbola koji proživljavaju novi život”, a tehnike i simbole pozajmljivali su od konstruktivizma, suprematizma, socrealizma, slika proslavljenih slovenačkih umjetnika, nacističkih propagandnih plakata, crkve… NSK je pripadajući retroavangardi i zadirući u sfere muzike, videa, instalacije, pozorišta, filma, grafičkog dizajna, arhitekture, performansa, propagandne akcije, provokacije, odnosno komunicirajući s javnošću svim raspoloživim sredstvima, a istovremeno pripadajući rubnoj, nezamijećenoj kulturi istočnije Evrope, gradila cijelu jednu zasebnu verziju postmoderne umjetnosti, onu koja se prvenstveno bavi politikom i ideologijom u umjetnosti. Očekivano, njihovi nastupi i akcije su cenzurisani, sabotirani i zabranjivani, još od otkazivanja prvog Laibachovog koncerta u Trbovlju i zabrane korištenja naziva Laibach, jer su “rušili socijalizam i ustavno uređenje Jugoslavije”.

A NSK je znalački slao poruke sistemima, tadašnjem, kao i onim prošlim i budućim. Laibach je na koncertima deklamovao Staljinove, Mussolinijeve, kasnije i Miloševićeve govore, puštao projekcije bombardovanja Beograda u Drugom svjetskom ratu, i proturao simbole bliske nacistima usred Jugoslavije. Najpoznatija priča o provokativnosti NSK zasigurno je ona o skandalu koji je 1987. izazvao plakat s kojim se Novi kolektivizem prijavio na konkurs za najbolje kreativno rješenje proslave Dana mladosti, praznika koji se obilježavao još godinama nakon smrti Josipa Broza Tita. Plakat Novog kolektivizma, na prvi pogled vrlo blizak socrealističkoj ikonografiji, bio je izabran kao najbolji, da bi se samo nekoliko dana kasnije otkrilo da se radi o plagijatu nacističkog plakata iz ‘30-ih godina, umjetnika Richarda Kleina, na kojem su nacistički simboli zamijenjeni simbolima SFR Jugoslavije. U slučaj se uključila i UDBA, a autori su, uz pismo podrške civilnog društva koje je odigralo važnu ulogu, svoj rad uspjeli odbraniti kao slobodu umjetničkog izraza. Uslijedilo je objavljivanje plakata koji objašnjava šta je to politički plakat, a “skandalozni plakat” za proslavu Titovog rođendana svakako nije bio i posljednji put da se Novi kolektivizem služio modifikacijom nacističkih plakata.

Ideje za sva vremena

Velika retrospektivna izložba, prva takva od nastanka NSK, postavljena ovog ljeta u Modernoj galeriji u Ljubljani, bavi se svim ovim temama i svjedoči o progresivnosti, provokativnosti, društvenom uticaju i svevremenosti pokreta kojeg odavno bije glas “najboljeg slovenačkog izvoznog proizvoda”. Posjetioci Moderne galerije u slovenačkoj prijestonici od sredine maja do sredine augusta, imali su priliku na jednom mjestu pogledati plodonosno stvaralaštvo svih umjetničkih grupa iz kolektiva NSK. Izložba, po ideji kustosice i direktorice Moderne galerije Zdenke Badovinac, posjetioce hronološki vodi kroz 12 najintenzivnijih godina djelovanja kolektiva – koje se podudaraju s posljednjim godinama postojanja Jugoslavije – njihove najpoznatije i manje poznate zasebne projekte, kao i one u kojima su sudjelovali zajedničkim snagama. “Izložbom i istoimenom knjigom kao institucija otplaćujemo svoj dug prema jednom od najznačajnijih slovenačkih umjetničkih proizvoda, ne samo kod nas nego i šire”, rekla je Badovinac predstavljajući postavku na kojoj je Moderna galerija radila punih 18 mjeseci, kao i bogato ilustrovanu monografiju potkrijepljenu dokumentacijom i kritičkim osvrtima na djelovanje kolektiva NSK, a čiji dizajn potpisuje upravo Novi kolektivizem.

Polovina prostora Moderne galerije, rezervisana je za slovenačku umjetnost iz ranijih decenija 20. vijeka, kako bi posjetiocima bilo jasnije naslijeđe na koje se NSK poziva, dok je druga polovina posvećena radovima različitih frakcija pod krovom NSK, zasebno. Tu je poznata serija radova okupljenih u instalaciju Was ist Kunst kojom IRWIN, referirajući se na rad srbijanskog umjetnika Raše Todosijevića i poigravajući se s trofejima i simbolima istoka i zapada, već tri decenije propituje tržišnu i ideološku vrijednost umjetnosti, kao i snimak njihovog moskovskog performansa iz 1992. Crni kvadrat na Crvenom trgu. Tu su muzički instrumenti koje su članovi Laibacha sami pravili, smatrajući da “nova muzika zahtijeva i nove instrumente”, fotografije i snimci s njihovih provokativnih nastupa na kojima nije manjkalo lomljenja stakla, nasilja i krvi. Tu su i dokumentarni zapisi o teatarskom spektaklu Gledališče sester Scipion Nasice Krst pod Triglavom, kao i projekti Graditelja i tekstovi Odjeljenja za čistu i praktičnu filozofiju. Nakon soba posvećenih svakoj pojedinačnoj umjetničkoj grupi, čitava jedna prostorija namijenjena je bogatoj kolekciji pasoša izmišljene države bez teritorije, uspostavljene u vremenu, a temeljene na ideji i estetici – države NSK, s čijim zvanično nevažećim putnim ispravama su sretnije izbjeglice tokom rata u Bosni i Hercegovini uspijevale preći granice. Posjetiocima su na volju i zahtjevi za izdavanje pasoša NSK-a, a čitav zid rezervisan je za narativ o političko-ekonomskom okviru djelovanja kolektiva NSK tokom ‘80-ih i na samom početku ‘90-ih, kad se Jugoslavija raspala.

Oni sretnici koji su se u Ljubljani zatekli 20. juna, na ljetnu Noć muzeja, imali su priliku prisustvovati i zvučnom performansu Muzički nokturno kojim je Laibach dao dodatni doprinos izložbi, a tokom tromjesečnog trajanja izložbe, galerija je organizovala projekcije dokumentarnih filmova koji se tiču rada NSK, predavanja, okrugle stolove, međunarodnu konferenciju i stručna vođenja kroz postavku povjerena Draganu Živadinovu, najpoznatijem rediteljskom imenu pod okriljem NSK, kustoskinji Zdenki Badovinac, piscu, filozofu i predavaču Peteru Mlakaru iz Odjeljenja za čistu i praktičnu filozofiju i drugim imenima koja su i sama doprinijela stvaralaštvu i razumijevanju fenomena NSK. A za one koji nisu bili te sreće da pogledaju izložbu u Ljubljani, ostaje nada da će se naredne godine zateći u Van Abbemuseumu u Eindhovenu ili u Muzeju savremene umjetnosti Garage u Moskvi, gdje će nakon Ljubljane otputovati sjajna retrospektiva Moderne galerije o kompleksnom kolektivu NSK. Za to vrijeme, najpoznatiji dio kolektiva, grupa Laibach, sprema se na put ka Pjongjangu, prijestonici Sjeverne Koreje, gdje će u augustu održati dva koncerta kao prvi muzički sastav sa Zapada, i inostranstva uopšte u posljednjih 25 godina, pokazujući kako su ideje na kojima počiva NSK aktuelne i danas, kad smo uvjereni da smo sve već vidjeli i pokazali. Ideje NSK biće aktuelne i sutra, jer će uvijek, i poslije kapitalizma, i poslije onoga što danas nazivamo “posljednjim diktaturama u 21. vijeku”, postojati sistemi čiju će pozadinu trebati osvijetliti i koje je nužno kritikovati. Jer je svaki sistem koji je čovjek prometnuo u ideologiju – za kritiku.